Δεν είναι υπερβολή. Ούτε θεωρία συνωμοσίας. Είναι ένα από τα πιο σκληρά και αθόρυβα σύμβολα της εποχής μας: ο καφές «απέξω», που κρατάμε βιαστικά στον δρόμο, μπορεί να κρύβει μέσα του κάτι πολύ μεγαλύτερο από τη συνήθεια. Κρύβει μικροπλαστικά και ενδεχομένως νανοπλαστικά, δηλαδή αόρατα σωματίδια που σύμφωνα με επιστημονικές αναλύσεις περνούν από τα προϊόντα καθημερινής χρήσης μέσα στον ανθρώπινο οργανισμό.
Και το πιο τρομακτικό είναι πως δεν μιλάμε για σπάνιο φαινόμενο. Μιλάμε για καθημερινή έκθεση.
Τι είναι τα μικροπλαστικά και γιατί μας αφορούν
Ως μικροπλαστικά χαρακτηρίζονται πλαστικά σωματίδια μεγέθους κάτω των 5 χιλιοστών. Τα ακόμη μικρότερα, σε κλίμακα νανομέτρων, λέγονται νανοπλαστικά και θεωρούνται πιθανώς πιο επικίνδυνα, επειδή μπορούν ευκολότερα να περάσουν βιολογικά «φράγματα».
Οι επιστήμονες τα μελετούν εντατικά τα τελευταία χρόνια, γιατί πλέον υπάρχουν αδιάψευστα δεδομένα ότι:
- ανιχνεύονται σε ανθρώπινο αίμα (Environment International, 2022)
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160412022001258 - έχουν βρεθεί στον πλακούντα (Environment International, 2020)
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160412020322297 - έχουν ανιχνευθεί σε ανθρώπινους πνεύμονες (Science of the Total Environment, PubMed)
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35364151/
Αυτά δεν είναι «περιβαλλοντική είδηση» μόνο. Είναι θέμα δημόσιας υγείας.
Πώς συνδέεται ο καφές «απέξω» με τα μικροπλαστικά
Ο καφές σε takeaway συσκευασία αποτελεί ιδανικό σενάριο έκθεσης γιατί συνδυάζει:
- υψηλή θερμοκρασία
- πλαστικά καπάκια
- πλαστικά επιστρώματα (σε πολλά “χάρτινα” ποτήρια υπάρχει εσωτερική πλαστική επένδυση)
- πλαστικά αναδευτήρια
- χρόνο επαφής του ροφήματος με υλικά συσκευασίας
Με απλά λόγια:
Όσο πιο ζεστό είναι το ρόφημα και όσο περισσότερα πλαστικά μέρη το “αγγίζουν”, τόσο αυξάνεται το ρίσκο μεταφοράς σωματιδίων.
Οι αναλύσεις: «Τα ποτήρια to-go απελευθερώνουν χιλιάδες σωματίδια»
Τα τελευταία χρόνια συγκεντρώνονται μελέτες που δείχνουν ότι τα ποτήρια μίας χρήσης (και ειδικά τα πλαστικά μέρη τους) μπορούν να αποδεσμεύσουν χιλιάδες μικροπλαστικά σωματίδια, ιδίως όταν περιέχουν ζεστά ροφήματα.
Αυτό αποτυπώνεται και σε επιστημονικά ευρήματα που αφορούν την απελευθέρωση μικροπλαστικών σε ροφήματα από κύπελλα/ποτήρια μίας χρήσης, σε ζεστό και κρύο περιβάλλον:
https://www.mdpi.com/2304-8158/13/10/1564
Και το κρίσιμο συμπέρασμα είναι σαφές:
Η θερμότητα επαφή με πλαστικό αυξάνει τη διάχυση μικροσκοπικών σωματιδίων στο ρόφημα.
Δεν είναι πια «μολυσμένη θάλασσα». Είναι μολυσμένο σώμα.
Κάποτε μιλούσαμε για πλαστικά στις ακτές.
Μετά μιλήσαμε για πλαστικά στα ψάρια.
Σήμερα μιλάμε για πλαστικά στο αίμα.
Το 2022 δημοσιεύτηκε εργασία στο Environment International που παρουσίασε από τα πρώτα ευρήματα μικροπλαστικών στο ανθρώπινο αίμα:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160412022001258
Και νεότερα δεδομένα συνεχίζουν να ενισχύουν το πλαίσιο της ανθρώπινης έκθεσης:
https://www.nature.com/articles/s41598-024-81931-9
Αυτό σημαίνει ότι η κουβέντα δεν είναι πια φιλολογική. Είναι βιολογική πραγματικότητα.
Τι σημαίνει για την υγεία: τι ξέρουμε και τι ακόμα δεν ξέρουμε
Εδώ χρειάζεται σοβαρότητα.
Τι γνωρίζουμε με βεβαιότητα
- Υπάρχει ανιχνεύσιμη παρουσία μικροπλαστικών σε ανθρώπινους ιστούς/βιολογικά δείγματα (αίμα, πλακούντας, πνεύμονες).
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160412022001258
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160412020322297
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35364151/ - Υπάρχουν μηχανισμοί που μπορούν να συνδέσουν μικρο/νανοπλαστικά με φλεγμονή, οξειδωτικό στρες και διαταραχές ανοσίας, ειδικά στο αναπνευστικό.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0269749125015234 - Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει αναγνωρίσει την ανάγκη για περαιτέρω μελέτη και αξιολόγηση κινδύνου σε σχέση με μικροπλαστικά στο πόσιμο νερό:
https://www.who.int/publications/i/item/9789241516198
Τι δεν είναι ακόμα πλήρως ξεκαθαρισμένο
- το ακριβές “όριο ασφάλειας” για ανθρώπους (dose–response)
- πόσο χρόνο παραμένουν στο σώμα
- ποιες μακροχρόνιες συνέπειες δημιουργούνται από μικρές δόσεις επί δεκαετίες
Όμως η επιστήμη έχει ήδη περάσει την κόκκινη γραμμή:
Δεν μιλάμε πλέον για υποψία έκθεσης, αλλά για επιβεβαιωμένη παρουσία.
Ο καφές έγινε σύμβολο της ευκολίας – και η ευκολία έγινε σύμβολο κινδύνου
Ο πολιτισμός της ταχύτητας, του «να προλάβω», του «φέρε έναν καφέ στο χέρι», έχει ένα τίμημα που δεν φαίνεται.
Δεν είναι μόνο η ζάχαρη. Δεν είναι μόνο τα διεγερτικά.
Είναι το υλικό του πολιτισμού μας: πλαστικό.
Και το πλαστικό — όταν θερμαίνεται, τρίβεται, μεταφέρεται, αποθηκεύεται — δεν είναι αδρανές. Διαλύεται, σπάει, θρυμματίζεται σε σωματίδια. Και αυτά τα σωματίδια τα καταπίνουμε.
Χωρίς να το καταλάβουμε.
Χωρίς να ενημερωθούμε.
Τι μπορεί να κάνει ο πολίτης (πραγματικά όχι θεωρητικά)
Χωρίς πανικό, χωρίς υπερβολές. Με προστασία:
- Δικό μας θερμός / ποτήρι πολλαπλών χρήσεων
- Όχι πλαστικό καπάκι όταν γίνεται
- Όχι πλαστικό αναδευτήρι (καλύτερα ξύλινο/μεταλλικό)
- Αν περιμένουμε να κρυώσει λίγο, μειώνεται η «επιθετικότητα» της θερμότητας στα υλικά
- Στο σπίτι: γυαλί/κεραμικό/ανοξείδωτο – όχι πλαστικό
(Σημείωση επιστημονικού πλαισίου: WHO για μικροπλαστικά και αξιολόγηση κινδύνου)
https://www.who.int/publications/i/item/9789241516198
Το πραγματικό πολιτικό ερώτημα
Και εδώ είναι ο πυρήνας της καταγγελίας:
Γιατί ένα προϊόν που καταναλώνουν εκατομμύρια άνθρωποι καθημερινά δεν έχει αυστηρότερες προδιαγραφές υλικών;
Γιατί η συσκευασία πωλείται ως «αθώα» ενώ σε θερμοκρασίες κατανάλωσης φαίνεται να έχει επιπτώσεις;
Γιατί η αγορά λειτουργεί με το δόγμα:
“Πιες και προχώρα.
Τα υπόλοιπα ας τα βρει το σώμα σου.”
Υ.Σ:…Ο καφές απέξω είναι η σύγχρονη παρηγοριά: μια ανάσα μέσα στην πίεση της ημέρας.
Αλλά η εποχή μας έχει ένα παράδοξο:
όσο πιο εύκολη γίνεται η ζωή, τόσο πιο ύπουλο γίνεται το κόστος.
Το πλαστικό δεν είναι πια σκουπίδι στις ακτές.
Είναι σκόνη μέσα μας.
Κι αν κάτι οφείλουμε στον εαυτό μας — ως κοινωνία και ως άνθρωποι — είναι να απαιτήσουμε το αυτονόητο:
η ευκολία να μην πίνεται μαζί με ρύπανση.