Η 1η Νοεμβρίου συνδέεται με τρεις διαφορετικές στιγμές της Ευρωπαϊκής ιστορίας.
Το Συνέδριο της Βιέννης το 1814, την έναρξη ισχύος της Συμφωνίας Σύνδεσης Ελλάδας–ΕΟΚ το 1962 και τη μεταρρύθμιση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου το 1998.
Οι ημερομηνίες συμπίπτουν, αλλά οι επιδιώξεις διαφέρουν. Αποκατάσταση της ισορροπίας μεταξύ κρατών, οικονομική και πολιτική προσέγγιση, ενίσχυση της προστασίας του ανθρώπου απέναντι στην εξουσία.
Στη Βιέννη, το φθινόπωρο του 1814, οι Ευρωπαϊκές δυνάμεις συγκεντρώθηκαν μετά την πρώτη πτώση του Ναπολέοντα για να αναδιοργανώσουν μια ήπειρο εξαντλημένη από τους πολέμους. Οι συνομιλίες είχαν αρχίσει τον Σεπτέμβριο, ενώ ως επίσημη έναρξη του Συνεδρίου αναφέρεται η 1η Νοεμβρίου 1814.
Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν στις 9 Ιουνίου 1815, λίγο πριν από τη μάχη του Βατερλώ.
Το σημαντικότερο επίτευγμα της Βιέννης ήταν
η αναζήτηση μιας ισορροπίας που θα περιόριζε
τη δυνατότητα μιας δύναμης να κυριαρχήσει στην Ευρώπη.
Η Αυστρία, η Ρωσία, η Πρωσία, η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία εντάχθηκαν σε ένα σύστημα συνεννόησης και ανταγωνισμού, στο οποίο η διπλωματία απέκτησε ουσιαστικό ρόλο στη διαχείριση των διαφορών.
Η σχετική αντοχή αυτού του συστήματος υπήρξε σημαντική, χωρίς να ισοδυναμεί με έναν αιώνα αδιάλειπτης ειρήνης.
Η σταθερότητα, όμως, είχε πολιτικό τίμημα.
Οι αποφάσεις υπηρετούσαν κυρίως τη μοναρχική νομιμότητα και τα συμφέροντα των δυναστειών.
Τα αιτήματα για συνταγματικές ελευθερίες και εθνική αυτοδιάθεση υποτάχθηκαν στις προτεραιότητες των ισχυρών.
Η τάξη που οικοδομήθηκε προστάτευε τα κράτη από νέες ανατροπές, αλλά προστάτευε επίσης τους ηγεμόνες από τις διεκδικήσεις των υπηκόων τους.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον διακρίθηκε ο Ιωάννης Καποδίστριας, ως διπλωμάτης της Ρωσίας και συνεργάτης του Αλέξανδρου Α΄.
Η συμβολή του στην Ελβετική ομοσπονδιακή συγκρότηση και στην αναγνώριση της μόνιμης ουδετερότητας της Ελβετίας αποτελεί συγκεκριμένο δείγμα της διπλωματικής του επιρροής.
Η ιστορική του θέση χρειάζεται, ωστόσο, ακρίβεια.
Συμμετείχε ως εκπρόσωπος μιας αυτοκρατορικής δύναμης, μέσα στα περιθώρια που επέτρεπαν οι συσχετισμοί της εποχής.
Η αξία της δράσης του αναδεικνύεται από όσα πέτυχε μέσα σε αυτούς τους περιορισμούς.
Την 1η Νοεμβρίου 1962, η Ευρωπαϊκή ιστορία βρισκόταν σε διαφορετική φάση.
Η Συμφωνία Σύνδεσης Ελλάδας ΕΟΚ, που είχε υπογραφεί στις 9 Ιουλίου 1961 επί κυβέρνησης Κωνσταντίνου Καραμανλή, τέθηκε σε ισχύ.
Προέβλεπε σταδιακή τελωνειακή ένωση, χρηματοδοτική συνεργασία και εναρμόνιση πολιτικών, ιδιαίτερα στη γεωργία και στη φορολογία.
Για την Ελλάδα, η σύνδεση προσέφερε πρόσβαση σε μια μεγαλύτερη αγορά, δυνατότητες χρηματοδότησης και ένα πλαίσιο οικονομικού εκσυγχρονισμού.
Για τον Καραμανλή, η επιλογή είχε ευρύτερη πολιτική σημασία.
Συνέδεε το μέλλον της χώρας με την Ευρωπαϊκή ενοποίηση και προετοίμαζε την προοπτική πλήρους συμμετοχής στις Κοινότητες.
Η συμφωνία περιείχε, ωστόσο, και μια απαιτητική διαδικασία προσαρμογής.
Η σταδιακή τελωνειακή ένωση σήμαινε ότι οι Ελληνικές επιχειρήσεις θα καλούνταν να ανταγωνιστούν παραγωγούς των περισσότερο ανεπτυγμένων οικονομιών της Κοινότητας.
Η πρόβλεψη μεταβατικής περιόδου έως 22 ετών αποτυπώνει ακριβώς τη σημασία αυτής της μετάβασης.
Από τους όρους της συμφωνίας προκύπτει ότι η πρόσβαση στην αγορά δημιουργούσε ευκαιρίες, αλλά η αξιοποίησή τους απαιτούσε επενδύσεις και παραγωγική αναβάθμιση.
Η σύνδεση δεν ισοδυναμούσε ακόμη με πλήρη συμμετοχή στη λήψη των κοινοτικών αποφάσεων.
Η Ελλάδα αναλάμβανε μια πορεία προσέγγισης και προσαρμογής, ενώ η ιδιότητα του κράτους μέλους παρέμενε μελλοντικός στόχος.
Η διάκριση αυτή έχει σημασία για την αποτίμηση του 1962.
Επρόκειτο για καθοριστικό πρώτο βήμα, όχι για ολοκληρωμένη ένταξη.
Η δικτατορία του 1967 ανέκοψε την πορεία, προκαλώντας το πάγωμα της σύνδεσης.
Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας ακολούθησαν η επανενεργοποίησή της, η αίτηση ένταξης το 1975 και η Συνθήκη Προσχώρησης της 28ης Μαΐου 1979.
Η Ελλάδα έγινε πλήρες μέλος την 1η Ιανουαρίου 1981.
Η εξέλιξη αυτή συνδέθηκε πλέον και με την επιδίωξη εδραίωσης των δημοκρατικών θεσμών της Μεταπολίτευσης.
Ο τρίτος σταθμός, την 1η Νοεμβρίου 1998, αφορούσε την προστασία των δικαιωμάτων.
Με την έναρξη ισχύος του 11ου Πρωτοκόλλου της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το προηγούμενο σύστημα Επιτροπής και Δικαστηρίου αντικαταστάθηκε από ένα ενιαίο, μόνιμο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, με δυνατότητα απευθείας ατομικής προσφυγής.
Η ατομική προσφυγή προϋπήρχε, αλλά η μεταρρύθμιση άλλαξε ουσιαστικά τον μηχανισμό εξέτασής της.
Η κατάκτηση ήταν σημαντική.
Ο πολίτης διέθετε μια μόνιμη διεθνή δικαστική οδό για να ζητήσει έλεγχο κρατικών παραβιάσεων της Σύμβασης.
Η προστασία των δικαιωμάτων αποκτούσε ισχυρότερη θεσμική βάση, πέρα από τις διακηρύξεις και τις διπλωματικές παρεμβάσεις.
Το όριο του συστήματος βρίσκεται κυρίως στην εφαρμογή.
Η εκτέλεση των αποφάσεων αποτελεί υποχρέωση των κρατών και εποπτεύεται από την Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Οι καθυστερήσεις και οι αντιστάσεις στην εφαρμογή δείχνουν, όμως, ότι η δικαστική αναγνώριση μιας παραβίασης δεν εξασφαλίζει αυτομάτως την έγκαιρη αποκατάστασή της.
Το ίδιο το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει επισημάνει την ανάγκη ισχυρότερης πολιτικής βούλησης για την εκτέλεση των αποφάσεων.
Υ.Γ..Οι τρεις σταθμοί αποτυπώνουν διαφορετικές απαντήσεις στο ζήτημα της εξουσίας. Η Βιέννη επιδίωξε τη σταθερότητα, περιορίζοντας τις πολιτικές προσδοκίες των λαών.
Η σύνδεση με την ΕΟΚ άνοιξε δυνατότητες ανάπτυξης, απαιτώντας δύσκολη οικονομική προσαρμογή.
Η μεταρρύθμιση του Στρασβούργου ενίσχυσε τη δικαστική προστασία, χωρίς να εξαλείψει την αντίσταση των κρατών στον έλεγχο.
Η ιστορική τους σημασία βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη συνύπαρξη επιτευγμάτων και ορίων.
Η Ευρωπαϊκή πορεία διαμορφώθηκε μέσα από συγκρούσεις, συμβιβασμούς και κατακτήσεις που παρέμειναν ατελείς και γι’ αυτό εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο πολιτικής και ιστορικής κρίσης.